Lenfödem Nedir?

Meme kanserinin cerrahi tedavisi sırasında tumor ile beraber koltukaltı lenf bezleri de çıkartılır. Lenfatik sistemin bütünlüğünün koltukaltında bozulması sonucu o taraf kolda bazen şişme görülebilir. Radyasyon tedavisi ve kemoterapi de koldaki bu şişmeyi tetikler. Kolda lenfatik dolaşım bozukluğuna bağlı ödem ve şişmeye lenfödem denir.


Lenfatik Sistem Nedir?

Lenfatik sistem, kan damarları gibi tüm vücuda yayılmış, ancak çok daha ince bir dolaşım sistemidir. Lenfatik sistemin içinde, kan yerine renksiz berrak bir sıvı dolaşır. Dokulardaki fazla sıvı lenfatik sistem üzerinden toplar damarlara geri döner. Ayrıca lenfatik sistem bağışıklık cevabının önemli bir parçasıdır.


Lenfödem Nedir?

Meme kanserinin cerrahi tedavisi sırasında tumor ile beraber koltukaltı lenf bezleri de çıkartılır. Lenfatik sistemin bütünlüğünün koltukaltında bozulması sonucu o taraf kolda bazen şişme görülebilir. Radyasyon tedavisi ve kemoterapi de koldaki bu şişmeyi tetikler. Kolda lenfatik dolaşım bozukluğuna bağlı ödem ve şişmeye lenfödem denir.

Lenfödem, meme ameliyatını takiben erken dönemde olabildiği gibi aylar hatta yıllar sonra da ortaya çıkabilir. Kural olmamakla beraber, en sık görüldüğü dönem ameliyat sonrası 18-24 aylar arasındadır.

Meme kanseri ameliyatı olan her kadında kolda lenfödem olmaz.  Literatürde, meme ameliyatı olan her 4 kadından ancak birinde görüldüğü bildirilmektedir. Meme kanseri tedavisi görmüş hastalar arasında cilt bakımına dikkat eden ve düzenli egzersiz yapanlarda  lenfödem görülme oranı çok düşüktür.


Lenfödem Tanısı

Lenfödem tanısı için özel bir teste ihtiyaç yoktur. Hastanın öyküsünün dikkatle dinlenmesi ve basit bir fizik muayene genellikle yeterlidir.

Lenfödemin önemli bulgusu, etkilenen taraf kolda şişmedir. Şişme değişik boyutlarda olabilir. Bazı hastalarda etkilenen kol diğer kolun bir kaç katı boyutlara ulaşırken, bazı hastalarda iki kol arasındaki fark ancak ölçümle anlaşılacak kadar küçüktür.


Lenfödem kolda şişme dışında hastalarda şu yakınmalara neden olur:
  • Etkilenen kolda dolgunluk ve sertleşme hissi.
  • Kolda ağrı veya acı duyulması.
  • Elde ve parmaklarda şişme. (yüzüklerin parmağa küçük gelmesi şeklinde ortaya çıkar)
  • O taraf kolda güçsüzlük.


Lenfödemi Önlemek

Lenfödemin bilinen kesin bir tedavisi yoktur. Ancak olmasını engellemk, olduğunda da yakınmaları ortadan kaldırmak için alınacak önlemler vardır ve semptomatik tedaviler vardır.


Lenfödemin önlenmesi ve kontrolü için şu hususlara dikkat etmek gerekir:
  • Lenf ödem riski taşıyan kolun temizliği ve cilt bakımına dikkat etmek gerekir. Cilt yıkandıktan sonra nazikçe kurulanmalıdır. Cildin esnekliğine özen gösterilmeli, yağsız kremler, vücut sütü veya losyonları ile cilt bakım yapılmalıdır.
  • Aşırı sıcak havalarda kolun terlemesine ve mantar enfeksiyonuna karşı pudra kullanılmalıdır. Etkilenen kol uzun sure güneşe maruz kalmamalıdır, yüksek koruma faktörlü koruyucularla güneş yanığından ve hatta tüm yanıklardan özenle korunmalıdır.
  • Etkilenen kol her türlü yaralanmadan, böcek ısırıklarından, kesik ve yanıklardan korunmalıdır. Mutfakta veya bahçede iş yaparken korunmak için mutlaka eldiven giyilmelidir.
  • Tırnakları keserken deriyi kesmemeye dikkat edilmelidir. Şeytan tırnağı koparılmamalı, tırnaklar asla yenmemlidir.
  • İstenmeyen tüyler traş makinesi yardımıyla alınmalı, jilet asla kullanılmamalı,
  • Tekrar eden güçlü sert hareketler yapmamak gerekir: örneğin bir şeyi kazımak, sürterek temizlemek veya çekiştirmek-itiştirmek gibi.
  • En ideal sporlar yüzme ve dalmadır. Her gün düzenli olarak lenfatik drenajı arttırıcı kol egzersizleri yapılmalıdır. Bu egzersizlerin bir doktor veya fizyoterapist tarafından gösterilmesi önemlidir.
  • Kan alınması ve ilaç enjeksiyonu için ve tansiyon ölçümü için daima daime diğer sağlıklı kol kullanılmalıdır.
  • Eldiven veya el bileğini sıkacak benzer elastik boyunlu şeyler kullanılmamalıdır. Sütyen, çamaşır, diğer giysiler ve takılar sıkı olmamalıdır. Bu giysilerin ciltte oluşturduğu izler ve kızarıklıklar lenf dolaşımının engellendiği anlamına gelmektedir. Geniş omuz askısı ve gerekiyorsa askının cilde değdiği yere pamuk ped yerleştirilmesi önerilebilir.
  • Diyet kısıtlamalarının lenfödeme bilinen bir etkisi yoktur. Eğer aşırı kilo yoksa düzenli beslenilmeli, aşırı tuz kullanılmamalı ama tuz asla kesilmemeli ve bol su içilmelidir. Aşırı kilolardan kaçınılmalı, kilo fazlası varsa doktor ya da uzman tarafından hazırlanmış bir diyet programı uygulanmalıdır.
  • Gece uyurken etkilenmiş kolun üzerine yatmamaya özen gösterilmelidir. El çantası ve diğer ağır eşyaların sağlam kol ile taşınması gerekir.
  • Mümkün olan her fırsatta kolu yükseğe kaldırmak iyi olur.
  • Kola aşırı soğuk veya sıcak uygulamalardan kaçınmak gerekir: ısıtıcı torbalar veya kola buz tatbiki gibi.
  • Tüm el kol çizik veya küçük kesik ve yaralanmalarında mutlaka bölgenin sabunlu suyla yıkanması ardından antibakteriyel pomadlar ile pansuman yapılması gerekir.
  • Parmakların iğne batması ve diğer delici kesici aletlerin yaralamasına karşı korunması gerekir. Örneğin dikiş dikerken mutlaka yüksük kullanılması gibi.
  • Etkilenen kolda en ufak enfeksiyon belirtisi ortya çıktığında örneğin kızarıklık, ağrı, ısı, şişme veya ateş hemen doktora başvurmak gerekir.
  • Uçak yolculuğu sırasında basınç düşmesi nedeniyle kol çorabı ve kompresyon bandajı mutlaka kullanılmalıdır. Eğer kolda şişlik varsa daha iyi bir basınç için hem çorap hem bandaj beraber kullanılabilirler.


Lenfödem tedavisi

Lenfödemin tedavisi, hastalığın yaygınlığına ve ciddiyetine göre değişir.


Tedavi planları şöyle yapılır:
  • Egzersiz kolun esnekliğini ve gücünü geri kazanmasını ve dolaşımın düzelmesini sağlar. Egzersiz programı fizik tedavi hekimi veya bu konuda deneyimli fizyoterapist tarafından verilmeli ve takip edilmelidir.
  • Bandaj baskılı bir kolluk veya elastik bandaj yapılması sıvının kolda göllenmesini engeller.
  • Kol pompası kola pompa uygulanması lenfatik akımı arttırıp kolda sıvı birikmesini ve ödemi engeller.
  • Diyet dengeli beslenme ve kilo kontrolü tedavinin önemli bir bölümünü oluşturur.
  • Kolun yüksekte tutulması: kolun mümkün olan zamanlarda kalp hizasına veya üstüne kaldırılması yer çekimi sayesinde kolun şişmesini azaltacaktır.
  • Enfeksiyonların önlenmesi: iyi bir cilt bakımı, etkilenen kolun enfeksiyonlardan korunması, cilt yaralanmalarından korunması.


Lenfödeme sebep olan etkenleri tamamen ortadan kaldırmak bugün için mümkün değildir. Cerrahi olmayan tedavide (fizyoterapi) asıl amaç lenfödemin gelişmesini engellemek ve ortaya çıkmış olgularda da şişliğin daha fazla artmasının önüne geçebilmektir. Bu tedavi ile hastanın kolundaki rahatsızlık hissinin azaltılması, kolun hareketlerinin iyileştirilmesi ve psikolojik olumsuzlukların engellenmesi sağlanabilir. Hastaların büyük bir bölümü, cerrahi tedaviye gerek kalmadan hayatlarını devam ettirebilirler. Ancak lenfödem için gereken kompleks fizyoterapi yöntemi, bu konuda eğitim almış deneyimli fizyoterapistler tarafından yapılmalıdır. Ne yazık ki ülkemizde bu eğitimi almış fizyoterapist sayısı son derece azdır ve hastaların büyük şehirler dışında bu deneyimli fizyoterapistlere ulaşması genellikle mümkün olmamaktadır.